Πώς αξιολόγησαν οι πολίτες τις υπηρεσίες δημόσιας διοίκησης

Ράπισμα σε δήμο Κω και περιφέρεια Ν. Αιγαίου

Τη μέθοδο «στρίβειν δια του αρραβώνος» ακολουθεί η περιφερειακή αρχή, βάζοντας την ουρά κάτω από τα σκέλια…

Τα αποτελέσματα της πρώτης έρευνας αξιολόγησης των υπηρεσιών της δημόσιας διοίκησης από τους πολίτες παρουσιάστηκαν από τον υπουργό Εσωτερικών Θ. Λιβάνιο, παρουσία του πρωθυπουργού Κ. Μητσοτάκη.

Το ρεζουμέ είναι πως, σε πανελλαδικό επίπεδο η τοπική αυτοδιοίκηση Α και Β βαθμού δέχτηκαν ηχηρότατο ράπισμα. Η δε δική μας, δημοτική και περιφερειακή, πάτωσαν!!!

Ο «Σ» έθεσε τέσσερα κοινά ερωτήματα σε περιφέρεια και δημοτικές παρατάξεις του δήμου Κω. Άμεση η ανταπόκριση των Κωων πολιτικών, σιγή ιχθύος από την περιφέρεια. Κρύβονται αμυνόμενοι, αλλά…

Θ. Νικηταράς: «Ας μας δώσουν αυτά που μας ανήκουν και ας έρθουν μετά να μας αξιολογήσουν όσο θέλουν»

Η. Σιφάκης: «Όταν οι υπηρεσίες αξιολογούνται τόσο χαμηλά, σημαίνει ότι υπάρχει ένα δομικό πρόβλημα»

«Στην περιοχή μας δεν υπάρχει ενημέρωση για το ελαιοκομικό μητρώο»

«Καλό θα είναι και οι ίδιοι οι παραγωγοί, κάνοντας μια μικρή έρευνα στο διαδίκτυο θα ενημερωθούν για το πώς γίνεται η διαδικασία. Μπορούν να απευθυνθούν και στο τοπικό γραφείο για να τους ενημερώσουν κατάλληλα, οπότε να ξεκινήσουν τις διαδικασίες για να είναι έτοιμοι μέχρι το τέλος Σεπτεμβρίου»    

«Ελαιοπαραγωγός θεωρείται πλέον και αυτός που έχει ένα ελαιόδεντρο. Αν δεν κάνω λάθος, είναι κοντά στα 2,5 εκατομμύρια ελαιόδεντρα φυτεμένα στο νησί»

«Εμείς τα ελαιοτριβεία - επιχειρήσεις για να μπορέσουμε να υποδεχθούμε τον καρπό, θα πρέπει να παραλάβουμε τις ελιές με το αντίστοιχο αριθμό μητρώου που έχει καταχωρηθεί το ελαιοτεμάχιο.  Χωρίς αυτό δεν μπορούμε γιατί κινδυνεύουμε σε έναν ενδεχόμενο έλεγχο να μας επιβληθεί πρόστιμο»

«Ο νόμος πιάνει τους πάντες. Μάλιστα, ο νομοθέτης έχει προβλέψει ότι και σε περίπτωση που δεν συγκομίσεις τις ελιές, θα πρέπει υποχρεωτικά να πας να δηλώσεις ότι δεν έχει γίνει συγκομιδή από το συγκεκριμένο ελαιοτεμάχιο γιατί επιφέρει και πρόστιμα»

«Για τα δεδομένα του νησιού, ένα 10-15% θεωρούνται μεγάλοι παραγωγοί. Ένας παραγωγός στην υπόλοιπη Ελλάδα ο οποίος βγάζει 2-3 τόνους ελαιόλαδο, θεωρείται ένας μικρός παραγωγός. Για τα δεδομένα του νησιού, θεωρείται μεγάλος.

«Χρειαζόμαστε έργα για τη συγκράτηση του νερού και πιο ορθολογική χρήση. Το πρόβλημα  θα φανεί έντονα στους αγρότες του νησιού που έχουν τις θερινές καλλιέργειες οι οποίες έχουν πολύ μεγάλη ανάγκη από το νερό και δεν υπάρχει πάρα πολύ δυστυχώς» 

«Μια νορμάλ παραγωγή για το νησί, είναι από 600 τόνους μέχρι 800 ελαιόλαδο. Σε μια πολύ καλή χρονιά θα ξεπεράσουμε και τους 1.000 – 1.300 τόνους»

Τη δραματική μείωση της αγροτικής παραγωγής και την αύξηση δομημένων επιφανειών κατέγραψαν οι επιστήμονες

Αύξηση, και μάλιστα εντυπωσιακή, καταγράφηκε στην Κω (57,9% ή 2.500 στρ.) και στη Σαμοθράκη (118% ή 5.950 στρ.)

Τεράστια μείωση της αγροτικής παραγωγής, τεράστια μείωση των δασικών εκτάσεων και αντίστοιχη αύξηση των δομημένων επιφανειών. Αυτή τη δομική μεταβολή, η οποία έχει συντελεστεί μέσα σε 30 χρόνια στα νησιά του βόρειου και του νότιου Αιγαίου, καταγράφουν οι επιστήμονες. Παράλληλα, τα νησιά βιώνουν μια άνευ προηγουμένου μεγέθυνση του τουρισμού, με αποτέλεσμα σε πολλά από αυτά τίποτα να μην είναι πλέον αυθεντικό, αλλά διαμεσολαβημένο, ως κομμάτι της «εμπειρίας».

Η κατάσταση που έχει διαμορφωθεί στο Αιγαίο ήταν το θέμα της ημερίδας «Νησιά σε κίνδυνο: Σε αναζήτηση του μέτρου», που συνδιοργάνωσαν η Ελληνική Εταιρεία Περιβάλλοντος και Πολιτισμού, το Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή και το Πανεπιστήμιο Αιγαίου. Οι επιστήμονες που συμμετείχαν στην ημερίδα τεκμηρίωσαν τη σταδιακή επικράτηση της μονοκαλλιέργειας του τουρισμού, με παράλληλη υποχώρηση (έως εξαφάνιση σε κάποια νησιά) της αγροτικής παραγωγής και απώλεια της βιοποικιλότητας.

Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε ο Κώστας Θεοδώρου, αναπλ. καθηγητής στο τμήμα Περιβάλλοντος του Πανεπιστημίου Αιγαίου, μέσα σε 29 χρόνια (1990-2018) χάθηκαν σε νησιά του Αιγαίου 138.510 στρέμματα δάσους. Σε κάποια νησιά η μεταβολή αυτή είναι τεράστια, τόσο σε ποσοστό όσο και σε έκταση: στη Χίο χάθηκε το 41,1% (6.950 στρέμματα), στη Θάσο το 40,4% (35.440 στρ.), στη Ρόδο το 34,5% (48.320 στρ., χωρίς να συνυπολογίζονται οι μεγάλες πυρκαγιές των τελευταίων ετών), στη Σάμο το 32,5% (40.310 στρ.), στην Κάρπαθο το 32,4% (4.160 στρ.). Αύξηση, και μάλιστα εντυπωσιακή, καταγράφηκε στην Κω (57,9% ή 2.500 στρ.) και στη Σαμοθράκη (118% ή 5.950 στρ.).

Την ίδια περίοδο, στο βόρειο και στο νότιο Αιγαίο προστέθηκαν 85.000 στρ. τεχνητών επιφανειών (κτίρια, δρόμοι, τσιμεντωμένες επιφάνειες). Το ρεκόρ κατέχει η Μύκονος, στην οποία η δομημένη επιφάνεια αυξήθηκε μέσα σε 30 χρόνια κατά 341% (από 4,9% σε 21,8% του νησιού) και η Σύρος (αύξηση 310%, από 3,5% σε 14,2%). Πολύ σημαντικά ποσοστά τεχνητών επιφανειών έχουν πλέον η Σαντορίνη (18,1% του νησιού είναι τσιμεντωμένο, αύξηση 51,5% σε σχέση με το 1990), η Πάρος (15,8% του νησιού, αύξηση 68,65%), η Κως με 5,7% (αύξηση 110%), η Ρόδος με 3,1% (αύξηση 73,6%), η Τήνος με 2,7% (+164%), η Σίφνος με 2% (+48,4%) και η Σέριφος με 1,2% (+96,7% σε σχέση με το 1990).

Όσο για την εγκατάλειψη της αγροτικής παραγωγής στα νησιά, αυτή ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1950 και προφανώς δεν είχε ως μόνη αιτία τον τουρισμό. Σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε ο Θανάσης Κίζος, καθηγητής στο Τμήμα Γεωγραφίας του Πανεπιστημίου Αιγαίου, από το 1961 έως το 2010 η γεωργία και η κτηνοτροφία στα νησιά του βόρειου και του νότιου Αιγαίου υποχώρησαν κατά 39%. Σε κάποια νησιά ουσιαστικά ο πρωτογενής τομέας εγκαταλείφθηκε (λ.χ. Οινούσσες -92,5%, Νίσυρος -92,3%, Κίμωλος -86%). Η αγροτική παραγωγή αυξήθηκε μόνο σε τρία νησιά (Αίγινα, Ρόδος και Φούρνοι). Παράλληλα μειώθηκαν κατά 50% οι καλλιεργούμενες εκτάσεις και ειδικά όσες είχαν ετήσιες καλλιέργειες όπως σιτηρά και ψυχανθή (-74%). Σε κάποια νησιά αυξήθηκαν οι βοσκότοποι (λ.χ. Άνδρος +202%), σε άλλα μειώθηκαν (Σύρος -70%). «Τις δεκαετίες αυτές έγινε μια διάκριση της γεωργίας από την κτηνοτροφία, η μεταξύ τους συμπληρωματικότητα σταμάτησε. Κάποιοι από τους παράγοντες που διαμόρφωσαν τις μεταβολές ήταν η αύξηση της σημασίας των ερασιτεχνών αγροτών (λ.χ. συνταξιούχοι που επιστρέφουν), η αύξηση των μόνιμων φυτειών και δενδρώνων, οι οποίες δεν απαιτούν τη συνεχή φυσική παρουσία, και βέβαια η τουριστική ανάπτυξη», ανέφερε. «Στα νησιά οδηγούμαστε σε αυτό που ονομάζεται “disneyfication”. Τίποτα δεν είναι αυθεντικό, όλα είναι διαμεσολαβημένα. Όλοι θέλουν να ζήσουν την εμπειρία των νησιών, το μέρος του θεάματος». Σημείωσε, δε, το φαινόμενο «draw bridge»: «Αγοράζουμε στα νησιά και μετά λέμε “έως εδώ”. Επιδιώκουμε να καθορίζουμε το “καλύτερο” νησί, συχνά με τις καλύτερες προθέσεις. Κανείς όμως δεν θέλει την αγροτική παραγωγή, ίσως μόνο τον αγροτουρισμό ή μικρές φάρμες. Υπάρχει μέλλον για τον πρωτογενή τομέα στα νησιά; Υπάρχουν προϊόντα, επιχειρήσεις δεκτικές σε καινοτομία. Θα δούμε πώς όλα αυτά θα εξελιχθούν σε βάθος χρόνου».

Πολεοδομική πολιτική

Ο πολεοδομικός σχεδιασμός υπόσχεται να αντιμετωπίσει αρκετές από τις συγκρούσεις που έχουν δημιουργηθεί στα νησιά. Ωστόσο, η πίεση του χρόνου είναι μεγάλη: ο δήμαρχος Σερίφου Κώστας Ρεβίνθης ανέφερε ότι η μελέτη για Κύθνο, Σέριφο, Σίφνο, Μήλο και Κίμωλο μόλις ανατέθηκε και θα πρέπει να παρουσιαστεί σε… οκτώ μήνες! Επιπλέον, όπως ανέφερε ο επίτιμος σύμβουλος Επικρατείας Θοδωρής Αραβάνης, δεν θα πρέπει να τρέφουμε αυταπάτες. «Όλα αυτά που ζούμε σήμερα, η υπερδόμηση, οι επεμβάσεις στο τοπίο, όλα αυτά τα έχει επιτρέψει το νομικό μας σύστημα». Ανέφερε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα την υπόθεση της εκτός σχεδίου: «Σε καμία σοβαρή έννομη τάξη δεν μπορεί να χτίσει κάποιος οτιδήποτε, οπουδήποτε, με μόνη προϋπόθεση τις διαστάσεις του οικοπέδου ή και κάποιο πρόσωπο σε δρόμο. Στη χώρα μας έχουμε φθάσει στο σημείο η δόμηση να επιτρέπεται, εκτός αν ρητά απαγορεύεται». Μίλησε, δε, για τον ρόλο της μικροπολιτικής στη χάραξη πολεοδομικής πολιτικής: «Η οριοθέτηση των οικισμών με απόφαση νομάρχη ήταν ένα από τα ελληνικά τεχνάσματα για πελατειακούς λόγους. Το αποτέλεσμα το γνωρίζουμε όλοι: ξεχειλωμένοι οικισμοί, χωρίς δρόμους, πλατείες, χώρους στάθμευσης. Ήταν τότε που κάποιοι κοιμήθηκαν με χωράφια και ξύπνησαν με οικόπεδα», ανέφερε αντιστρέφοντας το (μικρο)πολιτικό επιχείρημα των ημερών.

Πηγή: Καθημερινή

Ρεπορτάζ: Γιώργος Λιάλιος

Συνεχίζεται η αύξηση παρά τα αντικίνητρα και τους περιορισμούς - Ο αριθμός των κρεβατιών σε βραχυχρόνιες μισθώσεις ξεπέρασε το 1 εκατ., ενώ οι ξενοδοχειακές μονάδες διαθέτουν 900.000

• O αριθμός των καταλυμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης αυξάνεται συνεχώς, όπως δείχνουν τα στοιχεία του πρώτου τετραμήνου του 2025. Τα μεγέθη αυτά έρχονται παρά την αυστηροποίηση της αντιμετώπισης της συγκεκριμένης δραστηριότητας από την πολιτεία, η οποία έχει εντάξει τους ιδιοκτήτες που εκμεταλλεύονται περισσότερα από δύο ακίνητα με αυτόν τον τρόπο στην κατηγορία των επαγγελματιών
• Το «μπόνους» της τριετούς μηδενικής φορολόγησης για όσους βγουν από τη βραχυχρόνια μίσθωση δεν έχει αποδώσει.

Ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 2000 όταν δύο νεαροί συγκάτοικοι στο Σαν Φρανσίσκο αποφάσισαν να μισθώσουν το διαμέρισμά τους με ένα φουσκωτό στρώμα ύπνου σε επισκέπτες, προσφέροντάς τους ένα πρόχειρο πρωινό. Από εκεί «βαπτίστηκε» και η μεγαλύτερη ηλεκτρονική πλατφόρμα προώθησης αυτών των μισθώσεων: Airbnb: Air Bed and Breakfast. Διαδόθηκε στην Ευρώπη ως μοντέλο της «οικονομίας του διαμοιρασμού», όπου ταξιδιώτες μπορούσαν να μοιράζονται τα σπίτια άλλων ταξιδιωτών στους τόπους διαμονής τους. Ήρθε στην Ελλάδα στα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας και άρχισε να λαμβάνει σοβαρές διαστάσεις ως τρόπος αξιοποίησης χιλιάδων μικρών διαμερισμάτων που αδυνατούσαν να βρουν αξιόπιστους ενοικιαστές εν μέσω της ελληνικής κρίσης χρέους. Πάτησε στην ισχυρή ανάπτυξη του ελληνικού τουρισμού και στην έντονη ζήτηση από –αρχικά– μικρότερης ηλικίας ταξιδιώτες που ήθελαν να βιώσουν τον τρόπο ζωής των ντόπιων στους προορισμούς που επισκέπτονταν. Και άρχισε να γιγαντώνεται με την πανδημία που επέτεινε την επιθυμία των τουριστών για ιδιωτικότητα αλλά και την αναζήτηση ανταγωνιστικά τιμολογημένων καταλυμάτων σε περιοχές που υπήρχαν ξενοδοχειακές υποδομές ή αποτελώντας μονόδρομο σε προορισμούς που δεν διαθέτουν επαρκείς ξενοδοχειακές υποδομές φιλοξενίας.

Το άλμα

Σήμερα οι βραχυχρόνιες μισθώσεις, δηλαδή η ενοικίαση κατοικιών στις πόλεις, στην περιφέρεια και στα νησιά σε Έλληνες και ξένους ταξιδιώτες από ιδιοκτήτες ακινήτων, αντιστοιχούν σε κάτι περισσότερο από το 50% της προσφοράς κλινών φιλοξενίας και στο 25% περίπου των διανυκτερεύσεων που πραγματοποιούνται στη χώρα. Τα άλλα 50% και 75% αντίστοιχα καλύπτουν τα ξενοδοχεία.

Στην Ελλάδα σήμερα, σύμφωνα με τα στοιχεία του Ξενοδοχειακού Επιμελητηρίου Ελλάδας (ΞΕΕ) που απεικονίζουν την κατάσταση στα τέλη του 2024, λειτουργούν 10.104 ξενοδοχεία όλων των κατηγοριών με συνολικά 447.363 δωμάτια και 894.854 κρεβάτια. Δεν είναι όλα αυτά τα ξενοδοχεία ανοιχτά όλο το έτος, καθώς ένα πολύ μεγάλο ποσοστό λειτουργεί μόνο το καλοκαίρι ανοίγοντας τον Μάιο ή ακόμη και τον Ιούνιο. Ωστόσο ήδη από τον Απρίλιο, σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία του Ινστιτούτου του Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων (ΙΝΣΕΤΕ), σε καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης διατίθενται 1 εκατ. κλίνες.

Αριθμός που ξεπερνάει δηλαδή κατά περίπου 107.000 κρεβάτια τις διαθέσιμες κλίνες σε ξενοδοχεία. Είναι προφανές ότι η συγκεκριμένη δραστηριότητα αποτελεί πλέον αναπόσπαστο στοιχείο του ελληνικού τουρισμού και μάλιστα βασική υποδομή, αφού, όπως χαρακτηριστικά αναφέρει επιχειρηματίας του τουριστικού κλάδου, «αν έκλειναν εν μια νυκτί όλα τα καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης, δεν θα είχαμε κυριολεκτικά πού να βάλουμε τους τουρίστες».

Σε κάθε περίπτωση, η εξέλιξη του αριθμού των καταλυμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης κατά το πρώτο τετράμηνο του 2025 δείχνει συνεχιζόμενη αύξηση σε σύγκριση με την αντίστοιχη περίοδο του 2024, διατηρώντας τη δυναμική που ξεκίνησε το 2023 και ενισχύθηκε εντός του 2024, σημειώνει το ΙΝΣΕΤΕ. Τα μεγέθη αυτά έρχονται παρά την αυστηροποίηση της αντιμετώπισης της συγκεκριμένης δραστηριότητας από την πολιτεία, η οποία έχει εντάξει τους ιδιοκτήτες που εκμεταλλεύονται περισσότερα από δύο ακίνητα με αυτόν τον τρόπο στην κατηγορία των επαγγελματιών. Και παρά την αυστηροποίηση των κανονισμών λειτουργίας τους από τον ερχόμενο Οκτώβριο, μετά το νομοσχέδιο του υπουργείου Τουρισμού που πέρασε από τη Βουλή πέρυσι.

Ας δούμε τα στοιχεία λίγο αναλυτικότερα: Το δεύτερο τρίμηνο του 2025 ξεκίνησε με άνοδο της προσφοράς ακινήτων προς βραχυχρόνια μίσθωση, καθώς τον Απρίλιο καταγράφηκαν 228.000 καταλύματα, αυξημένα κατά 16.000 σε σχέση με τον Απρίλιο του 2024 (212.000). Η αύξηση αυτή ενισχύει περαιτέρω την ανοδική τροχιά του πρώτου τριμήνου, επισημαίνει το Ινστιτούτο του Συνδέσμου Ελληνικών Τουριστικών Επιχειρήσεων. «O αριθμός των κλινών βραχυχρόνιας μίσθωσης σε εθνικό επίπεδο κατέγραψε σταθερή ανοδική πορεία κατά το πρώτο τρίμηνο του 2025, συνεχίζοντας τη θετική τάση του 2024, ενώ το δεύτερο τρίμηνο ξεκίνησε με ισχυρή άνοδο, καθώς τον Απρίλιο καταγράφηκαν 1 εκατ. κλίνες, αυξημένες κατά 72.000 σε σχέση με τις 936.000 του Απριλίου 2024».

Επισημαίνεται πως είναι η πρώτη φορά που ο αριθμός των διαθέσιμων κλινών σε βραχυχρόνιες μισθώσεις ξεπέρασε το 1 εκατ. ήδη από τον Απρίλιο, καθώς την προηγούμενη χρονιά το αντίστοιχο όριο είχε καταγραφεί μόλις τον Ιούλιο, που αποτελεί και μήνα αιχμής για τον τουρισμό.

Στο σημείο αυτό αξίζει να σημειωθεί πάντως ότι η προσφορά αυτών των καταλυμάτων δεν σημαίνει πως επιτυγχάνονται και οι πληρότητες που επιτυγχάνουν τα ξενοδοχεία. Έτσι οι διανυκτερεύσεις που πραγματοποιούνται σε αυτά υπολογίζεται ότι παραμένουν ακόμη σημαντικά χαμηλότερες από αυτές που γίνονται σε ξενοδοχεία.

«Αν έκλειναν εν μια νυκτί όλα τα καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης, δεν θα είχαμε πού να βάλουμε τους τουρίστες», λέει επιχειρηματίας του τουριστικού κλάδου.

Στη συντριπτική πλειονότητα η ζήτηση για τέτοιες μισθώσεις προέρχεται από ξένους: η έναρξη του δεύτερου τριμήνου ενίσχυσε περαιτέρω την κυριαρχία των αλλοδαπών, καθώς τον Απρίλιο αυτοί αντιπροσώπευαν το 86% των επισκεπτών, έναντι μόλις 14% των ημεδαπών.

Η κόντρα με τα ξενοδοχεία

Καθώς η συγκεκριμένη δραστηριότητα αποκτά πλέον χαρακτηριστικά συστημικής παρουσίας στον τουριστικό κλάδο, η αντιπαράθεση με τους ξενοδόχους κλιμακώνεται. Η συντεταγμένη ξενοδοχία μιλάει για αθέμιτο ανταγωνισμό, καθώς τα καταλύματα αυτά εξαιρούνται από πλήθος αδειοδοτικών και άλλων διαδικασιών που ισχύουν για τα ξενοδοχεία.

Ωστόσο, στον κλάδο έχει επιβληθεί τέλος κλιματικής κρίσης, ενώ η φορολογική αντιμετώπιση της δραστηριότητας ως επιχειρηματικής τουλάχιστον για όσους διαθέτουν με αυτόν τον τρόπο περισσότερα από δύο ακίνητα βγάζει από το τραπέζι τα περί αθέμιτου φορολογικού ανταγωνισμού.

Ειδικά καθώς, σύμφωνα με στοιχεία που παρουσίασε η Ανεξάρτητη Αρχή Δημοσίων Εσόδων νωρίτερα φέτος και μεταφέρει στην «Καθημερινή» ο Σύνδεσμος Εταιρειών Βραχυχρόνιας Μίσθωσης Ακινήτων (STAMA Greece), «η φορολογική συμμόρφωση των επιχειρήσεων που ασχολούνται με τις βραχυχρόνιες μισθώσεις είναι της τάξης του 92%». Η ίδια πηγή εξηγεί πως υπάρχει μια πολύ μεγάλη διαφορά με τα ξενοδοχεία, καθώς δεν παρέχονται υπηρεσίες παρά μόνο φιλοξενία και έτσι η δραστηριότητα είναι συμπληρωματική των ξενοδοχείων. Ο STAMA εκπροσωπεί 260 εταιρείες με 8.500 καταλύματα βραχυχρόνιας μίσθωσης, αλλά τα μέλη του αυξάνονται συνεχώς.

Παρά τα μεγέθη του συγκεκριμένου τομέα, η τοπική αυτοδιοίκηση, οι περιφέρειες αλλά και η κεντρική διοίκηση συχνά επιμένουν να παραγνωρίζουν το αποτύπωμά του. Αποτέλεσμα είναι ο προγραμματισμός επενδύσεων και συντηρήσεων για κρίσιμες υποδομές, όπως ηλεκτροδότηση, ύδρευση, διαχείριση στερεών και υγρών αποβλήτων, αλλά και μεταφορικών υποδομών, όπως αεροδρόμια και οδικοί άξονες, να είναι επιεικώς ανεπαρκής.

Η στεγαστική κρίση

Την ίδια ώρα η δραστηριότητα ενοχοποιείται για ένα μεγάλο μέρος της στεγαστικής κρίσης, καθώς σε μια χώρα που τα προηγούμενα 15 χρόνια δεν χτίστηκε σχεδόν τίποτα στον οικιστικό τομέα, έρχεται τώρα η ζήτηση από τους ξένους επισκέπτες της να αφαιρέσει ακίνητα από τα προσφερόμενα σε κατοίκους και κρίσιμες ομάδες, όπως τα νέα ζευγάρια, οι φοιτητές και οι ασθενέστερες οικονομικά τάξεις.

Η άνοδος των τιμών των ακινήτων και των ενοικίων που φέρνει η αυξημένη ζήτηση από τον τουρισμό είναι γεγονός, που έχει αποφασίσει να αντιμετωπίσει ήδη εδώ και τουλάχιστον ενάμιση χρόνο η κυβέρνηση. Ανακοίνωσε έτσι φορολογικά κίνητρα για τη μεταφορά ακινήτων από την αγορά βραχυχρόνιας μίσθωσης σε εκείνη της μακροχρόνιας. Αλλά, φευ, όπως προκύπτει από τα παραπάνω στοιχεία, δεν έχει ακόμη αποδώσει.

Παρά τα κίνητρα, προτιμούν τους τουρίστες από τους ενοικιαστές

Ελκυστική παραμένει η εκμετάλλευση ακινήτων μέσω των ψηφιακών πλατφορμών βραχυχρόνιας μίσθωσης, καθώς, όπως σημειώνουν πηγές της αγοράς, είναι ελάχιστοι οι ιδιοκτήτες εκείνοι που έχουν επιλέξει να επιστρέψουν στη μακροχρόνια μίσθωση, ειδικά μάλιστα αν το ακίνητό τους βρίσκεται σε κάποια δημοφιλή τουριστικά περιοχή. Μάλιστα, αυτό συμβαίνει ακόμη κι αν τα «νούμερα» συνηγορούν υπέρ της αξιοποίησης μέσω μακροχρόνιας μίσθωσης και όχι της βραχυχρόνιας, όπου η γραφειοκρατία και ο προσωπικός χρόνος που απαιτείται πολλαπλασιάζονται, χωρίς να συνυπολογίζεται και η ανασφάλεια των συνεχών αλλαγών του νομοθετικού πλαισίου.

Με δεδομένη την απαγόρευση λειτουργίας νέων καταλυμάτων από την 1η Ιανουαρίου στο κέντρο της Αθήνας, ο κύριος όγκος της ανάπτυξης νέων καταλυμάτων εντοπίζεται στην περιφέρεια και ιδίως σε δημοφιλείς τουριστικά περιοχές, όπως η Κρήτη, το Ιόνιο και τα νησιά των Κυκλάδων. Η εξέλιξη αυτή έχει ως αποτέλεσμα να μεγεθύνονται οι ελλείψεις στέγης είτε για εποχικούς εργαζομένους είτε για δημόσιους λειτουργούς, π.χ. γιατροί, δάσκαλοι κ.ά. Με βάση τα σχετικά στοιχεία, υπολογίζεται ότι κάθε χρόνο πάνω από 3.000 δημόσιοι υπάλληλοι, σε συνολικά 31 νησιωτικές περιοχές, δυσκολεύονται σημαντικά να βρουν προσιτή στέγη, ακριβώς λόγω του ελλείμματος προσφοράς.

Τον περασμένο Σεπτέμβριο, η τότε υπουργός Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας, Σοφία Ζαχαράκη, είχε δηλώσει ότι σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, το υπουργείο θα προχωρούσε στον εντοπισμό δημοτικών και κρατικών κτιρίων προκειμένου να ανακαινιστούν και να διατεθούν για τη φιλοξενία π.χ. δασκάλων και γιατρών, τόσο σε νησιωτικές όσο και σε παραμεθόριες και ορεινές ή ημιορεινές περιοχές. Απομένει να φανεί φέτος το κατά πόσο έχει ωριμάσει η σχετική πρωτοβουλία, ώστε να αποδώσει καρπούς.

Όπως ανέφερε σε πρόσφατη δημόσια τοποθέτησή του ο Γιάννης Ξυλάς, ιδρυτής και διευθύνων σύμβουλος της Geoaxis, εταιρείας πιστοποιημένων εκτιμητών, «στην Ελλάδα δεν έχουμε αναπτύξει την απαιτούμενη νοοτροπία και συμπεριλαμβάνω και τον εαυτό μου, ως νησιώτη. Θα μπορούσαν π.χ. οι ιδιοκτήτες εξοχικών σπιτιών να ανοίξουν τα σπίτια τους, που μένουν κλειστά σχεδόν όλο τον χρόνο, με εξαίρεση 15-20 μέρες το καλοκαίρι, και να προσφέρουν περισσότερες επιλογές στέγασης στους δημόσιους λειτουργούς, π.χ. τους εργαζόμενους στην εκπαίδευση».

Το βέβαιο είναι ότι το μέτρο της προσέλκυσης περισσότερων ιδιοκτητών στην επιλογή της μακροχρόνιας μίσθωσης, με κίνητρο τη μηδενική φορολόγηση για την πρώτη τριετία, δεν έχει μέχρι σήμερα αποτέλεσμα. Ο λόγος είναι ο τρόπος εφαρμογής, μια και η επιλογή του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών ήταν να συνδέσει τη φοροαπαλλαγή με τον μισθωτή, κάτι που σημαίνει ότι αν αυτός επιλέξει να αποχωρήσει, π.χ. ακόμη και έπειτα από 10 μέρες από το ακίνητο, ο ιδιοκτήτης χάνει όλο το όφελος της τριετίας, ακόμη κι αν βρει άμεσα νέο ενοικιαστή. Δυσλειτουργική, ειδικά για τους δημοσίους υπαλλήλους και τους εποχικούς εργαζομένους, είναι και η υποχρεωτική δέσμευση της τριετίας, μια και οι περισσότεροι ενδιαφέρονται για ετήσιες μισθώσεις, ή ακόμη και εξάμηνες.

Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο εξετάζονται αλλαγές στη ρύθμιση, επιτρέποντας όχι μόνο μία, αλλά περισσότερες συμβάσεις μίσθωσης, εντός της ίδιας τριετίας, ώστε να μη χάνεται το όφελος της φοροαπαλλαγής.

Παράλληλα, με τον τρόπο αυτό θα αμβλυνθεί και η επιφύλαξη κάποιων ιδιοκτητών απέναντι σε φαινόμενα ανείσπρακτων ενοικίων. Επιπλέον, εξετάζεται η μείωση της υποχρεωτικής τριετίας, π.χ. στους 12 μήνες, ώστε να μπορέσουν να εξυπηρετηθούν και οι δημόσιοι υπάλληλοι, αλλά και οι φοιτητές, που ίσως δεν χρειάζονται ακίνητο για μεγάλο χρονικό διάστημα.

Πάντως, κάποιοι μεμονωμένοι ιδιώτες εκτιμάται ότι θα επιλέξουν, ούτως ή άλλως, να επιστρέψουν στη μακροχρόνια μίσθωση από τον προσεχή Οκτώβριο, όταν θα τεθούν σε ισχύ οι νέες προδιαγραφές λειτουργίας όλων των καταλυμάτων βραχυχρόνιας μίσθωσης της χώρας. Με βάση τις σχετικές διατάξεις, προκειμένου να λάβει τη σχετική αδειοδότηση, το κάθε κατάλυμα θα πρέπει να διαθέτει επαρκή φωτισμό, αερισμό και κλιματισμό, αλλά και να είναι ασφαλισμένο έναντι αστικής ευθύνης για ζημιές ή ατυχήματα που μπορεί να προκληθούν.

Επίσης, όλα τα καταλύματα θα πρέπει να διαθέτουν υπεύθυνη δήλωση ηλεκτρολόγου εγκαταστάτη, πυροσβεστήρες και ανιχνευτές καπνού, ρελέ διαρροής ή ρελέ αντιηλεκτροπληξιακό και ενδείξεις σήμανσης διαφυγής και να διαθέτουν πιστοποιητικό μυοκτονίας και απεντόμωσης, φαρμακείο με είδη πρώτων βοηθειών, καθώς και οδηγό με τηλέφωνα πρώτης ανάγκης.

Πηγή: Καθημερινή

Κατέγραψαν 77.000 ακίνητα – Τα 40 πρώτα ανακαινίστηκαν και ενοικιάζονται με επιδότηση

Ακατοίκητο επί χρόνια το διαμέρισμα στην οδό Τοσίτσα, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, ήταν όπως το είχε αφήσει ο τελευταίος ιδιοκτήτης του, ένας ιδιοφυής μαθηματικός και γνωστός διανοούμενος στην πόλη. Μπαίνοντας η Πέννυ Σεφεριάδου, αρχιτέκτων που συνεργάζεται με την Αναπτυξιακή Μείζονος Αστικής Θεσσαλονίκης, είδε στο γραφείο στοιβαγμένες χειρόγραφες σημειώσεις του και ένα βαλιτσάκι με παλιούς χάρτες, στα τραπέζια απλωμένα παντού βιβλία μαθηματικών και λογοτεχνίας και στην κουζίνα τις αγαπημένες του κούπες. Ο Αγαθόνικος Αγαθονικόπουλος είχε κληροδοτήσει το σπίτι αυτό στον Δήμο Θεσσαλονίκης, ελπίζοντας να αξιοποιηθεί για το κοινό καλό. Η κ. Σεφεριάδου, ξεναγώντας μας στο ανακαινισμένο πλέον διαμέρισμα, λέει με περηφάνια πως τον Ιούνιο, 15 χρόνια από τον θάνατο του σημαντικού αυτού άνδρα, η επιθυμία του θα εκπληρωθεί.

Το διαμέρισμα συγκαταλέγεται στα 40 κενά σπίτια της Θεσσαλονίκης που ανήκουν στο δημόσιο και τα οποία ανακαινίστηκαν και θα ενοικιαστούν με χαμηλό μίσθωμα σε κοινωνικά ευάλωτες ομάδες μέσω του πρώτου φορέα κοινωνικής μίσθωσης που ιδρύεται στην Ελλάδα.

Πίσω από την πρωτοπόρο πρωτοβουλία βρίσκεται η Αναπτυξιακή Μείζονος Αστικής Θεσσαλονίκης (ΜΑΘ). Όλα ξεκίνησαν το 2019, όταν η ομάδα που εργαζόταν στην κοινωνική ένταξη και στέγαση συνειδητοποίησε πως άνθρωποι με επισφαλή στέγαση, ακόμη και όταν λάμβαναν επιδοτήσεις ενοικίων μέσω κοινωνικών προγραμμάτων, αδυνατούσαν να βρουν προσιτά ενοίκια στη Θεσσαλονίκη εξαιτίας της κατακόρυφης αύξησης των τιμών. Το πρώτο βήμα που έκαναν ήταν να πραγματοποιήσουν μια έρευνα σε συνεργασία με το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης για το στεγαστικό προφίλ της πόλης.

Η Μερίτς Οζγκουνες, επικεφαλής του προγράμματος στέγασης, και η συνεργαζόμενη αρχιτέκτων Πέννυ Σεφεριάδου πάσχισαν για να πείσουν τους δημόσιους φορείς να τους εμπιστευθούν κενά ακίνητα. Όταν όμως το πρόγραμμα άρχισε να υλοποιείται, οι πόρτες άνοιγαν πιο εύκολα. «Υπήρχε φορέας που κάθε τρεις μήνες από μόνος του έπαιρνε απόφαση να μας παραχωρήσει ένα ακόμη ακίνητο».

Η χαρτογράφηση

Τα στοιχεία που έφερε στο φως η έρευνα ήταν αποκαλυπτικά: πάνω από 77.000 ακίνητα δεν ηλεκτροδοτούνταν από το 1995 και παρέμεναν κενά, εντός της Μητροπολιτικής Θεσσαλονίκης. Τα μισά (47,8%) ήταν κατοικίες. Αντιστοίχως, μόνο στον Δήμο Θεσσαλονίκης ο αριθμός των κενών κατοικιών ξεπερνούσε τις 16.000. «Διάφοροι μύθοι καταρρίφθηκαν κατά τη διάρκεια της μελέτης. Το βασικό ήταν πως εντοπίσαμε ότι υπήρχαν πάρα πολλά κενά σπίτια. Αυτό ήταν μία καινούργια ανακάλυψη. Μέχρι τότε επικρατούσε ο μύθος ότι πρέπει να χτίσουμε κι άλλα σπίτια σε μια ήδη πυκνοκατοικημένη πόλη, ώστε να αυξηθεί η προσφορά», τόνισε η Μερίτς Οζγκουνες, επικεφαλής του προγράμματος στέγασης της ΜΑΘ. Η ίδια και οι συνεργάτες της παρατήρησαν πως ένα μέρος των κενών αυτών σπιτιών ανήκουν σε φορείς του Δημοσίου, όπως οι δήμοι, και πολλά προέρχονται, όπως στην περίπτωση του Αγαθονίκου Αγαθονικόπουλου, από κληροδοτήματα.

«Γιατί σε εσάς;»

Με βάση την πληροφορία αυτή αποφάσισαν να δημιουργήσουν ένα μοντέλο κοινωνικής μίσθωσης εμπνευσμένο από αυτό του Βελγίου, το οποίο όμως κλήθηκαν να προσαρμόσουν στις ιδιαιτερότητες της χώρας. «Έπρεπε να προσαρμόσουμε το μοντέλο σε ένα πλαίσιο αρρύθμιστο, όπου δεν υπάρχει θεσμοθέτηση κοινωνικής κατοικίας ή φορείς διάθεσης κοινωνικής κατοικίας», σημείωσε η κ. Οζγκουνες. Όπως εξήγησε, στο Βέλγιο οι αντίστοιχοι φορείς κοινωνικής μίσθωσης αποκτούν το δικαίωμα χρήσης ακινήτων για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, όπως η 15ετία, και τα διαθέτουν ως κοινωνικές κατοικίες, με χαμηλό μίσθωμα. Το βασικό κίνητρο για τους ιδιοκτήτες είναι πως τους προσφέρουν εγγύηση ενοικίου, «δηλαδή βρέξει-χιονίσει ο ιδιοκτήτης θα πληρωθεί», ενώ την ίδια στιγμή, όλη η διαχείριση του ακινήτου, όπως η συντήρηση και οι πληρωμές, γίνεται από τους φορείς χωρίς να επιβαρύνεται σε τίποτα ο ιδιοκτήτης. Στο τέλος της 15ετίας, του το επιστρέφουν ανακαινισμένο.

Καθώς δεν υπήρχαν χρηματοδοτικά εργαλεία για να προσεγγίσουν ιδιώτες, τα μέλη της ομάδας απευθύνθηκαν σε δημόσιους φορείς. Η αποστολή τους, ωστόσο, δεν αποδείχθηκε εύκολη. Έπρεπε να εντοπίσουν τους φορείς, να ανακαλύψουν τι τους ανήκει και να τους πείσουν να τους παραχωρήσουν τα ακίνητα για ένα χρονικό διάστημα. Όπως ανέφεραν, από κάποιους φορείς αντιμετωπίστηκαν με δυσπιστία έως και άρνηση. «Τους μιλούσαμε για κοινωνικό μίσθωμα και μας έλεγαν πως “αν το δώσω τώρα στην αγορά θα πάρω 500 και 600 ευρώ, γιατί να το δώσω σε σένα;”. Μας ρωτούσαν συνεχώς για την εγγύηση ενοικίου», θυμάται η Πέννυ Σεφεριάδου. Τόσο η ίδια όσο και η Μερίτς Οζγκουνες είχαν απαντήσεις: η εγγύηση ενοικίου θα συνδεόταν με υπάρχον κρατικό πρόγραμμα που προσέφερε εγγύηση για τέσσερα χρόνια και η ομάδα θα αναλάμβανε να ανακαινίσει τα σπίτια μέσω ενός κονδυλίου που εξασφάλισε από το Ταμείο Ανάκαμψης, πράγμα που δεν είχαν τη δυνατότητα να κάνουν μόνοι τους οι φορείς του Δημοσίου.

Σταδιακά, οι δήμοι και οι άλλοι φορείς πείθονταν και συμφωνούσαν να παραχωρήσουν στον φορέα τα ακίνητα. «Όσο αρχίσαμε να υλοποιούμε το πρόγραμμα και δημιουργήθηκε εικόνα τού τι πάμε να κάνουμε, μας έπαιρναν οι ίδιοι τηλέφωνο και μας έλεγαν: Τελικά, έχουμε δύο ακίνητα ακόμη. Υπήρχε ένας φορέας που κάθε τρεις μήνες από μόνος του έπαιρνε απόφαση να μας παραχωρήσει ένα ακόμη ακίνητο», τόνισε η κ. Οζγκουνες.

Πλακάκι πλακάκι

Η Πέννυ Σεφεριάδου έχει συγκρατήσει στη μνήμη της κάθε φορά που άνοιγε την πόρτα και αντίκριζε ένα από τα κενά σπίτια που θα καλείτο να κάνει ξανά κατοικήσιμα. «Κάποια από αυτά είχαν να κατοικηθούν 20 χρόνια». Όπως περιέγραψε, μιλώντας στην «Κ», σε κάποιες περιπτώσεις ήταν άθλος ακόμη και να εντοπίσει ποιο ήταν το κλειστό διαμέρισμα και να βρει τα κλειδιά που αντιστοιχούσαν στην πόρτα. «Οι αράχνες είναι αυτές που σε υποδέχονται πάντα. Έχω μπει σε διαμέρισμα που είχε μετατραπεί σε περιστερώνα. Ήταν γεμάτο κουτσουλιές. Πατούσες και τα πόδια σου έκαναν κρατς κρατς». Άλλες φορές η συνάντηση ήταν πιο συγκινητική: «Βρίσκαμε προσωπικά αντικείμενα, φωτογραφίες. Σε ένα σπίτι είχε μείνει ακόμη στον καθρέφτη ο αριθμός μιας συνταγογράφησης που μάλλον είχε γράψει ηλικιωμένη γυναίκα με μαρκαδοράκι για να τον θυμάται».

Λόγω παλαιότητας και εγκατάλειψης, οι ανάγκες που είχαν αυτά τα διαμερίσματα «για να επανενταχθούν στην κοινωνία» –όπως λέει αστειευόμενη– ήταν τεράστιες. Δυσανάλογο με τις ανάγκες το ποσό που είχαν στη διάθεσή τους: 13.000 ευρώ ανά σπίτι. Ως αρχιτέκτων επιστράτευσε τη δημιουργικότητα και την ευρηματικότητά της, ώστε όχι μόνο να γίνουν ξανά λειτουργικά τα διαμερίσματα, αλλά να είναι και άρτια αισθητικά, και όχι εργολαβικά, και παράλληλα η κάθε παρέμβαση να σέβεται την ιστορία και το αρχιτεκτονικό στυλ της περιοχής όπου εντάσσονται. Η Πέννυ Σεφεριάδου θυμάται πως όταν μπήκε στο σπίτι του γνωστού μαθηματικού, ο ανάδοχος εξεπλάγη από την κακή κατάσταση, λέγοντάς της ότι πρέπει να αλλάξουν τα πάντα. «Εγώ του έλεγα ότι θέλω να κρατήσουμε τα κεραμικά πλακάκια, αυτά τα παλιά, τα ζωγραφιστά. Μου απάντησε ότι θα κοστίσει μια περιουσία και καλό είναι να τα ξηλώσουμε και να βάλουμε καινούργιο πλακάκι. Τελικά, μπήκε στη διαδικασία ο ίδιος να πάει Σαββατοκύριακο μαζί με τον μάστορα, να τρίβουν παρέα το πλακάκι και να μου στέλνουν φωτογραφίες». Όπως είπε, ο σκοπός του προγράμματος που ήταν να αξιοποιηθούν οι κατοικίες αυτές ως κοινωνικές ευαισθητοποιούσε καθέναν με τον οποίον συνδιαλεγόταν, από τις υπηρεσίες κοινής ωφελείας μέχρι τους τεχνίτες. Αντιστοίχως, παρατήρησε η ίδια, μεγάλη ήταν και χαρά των γειτόνων που συνειδητοποιώντας ότι γίνονταν εργασίες στα μέχρι τώρα άδεια σπίτια, αναφωνούσαν «επιτέλους»!

Σε ποιους θα ενοικιαστούν τα πρώτα σπίτια

Τα σπίτια θα δοθούν με κοινωνικό μίσθωμα, το οποίο υπολογίζεται βάσει αντικειμενικής αξίας του ακινήτου και όχι βάσει τιμών αγοράς. Το επόμενο διάστημα θα έχει ολοκληρωθεί η ανακαίνιση των πρώτων 30 σπιτιών και θα ακολουθήσει η διαδικασία και για τα υπόλοιπα δέκα. Η Αναπτυξιακή Μείζονος Αστικής Θεσσαλονίκης έχει ήδη αποστείλει στους δήμους τα χαρακτηριστικά των νέων σπιτιών και αναμένει από αυτούς τη λίστα των ευάλωτων ατόμων ή νοικοκυριών που θα κατοικήσουν πρώτοι. Οι ένοικοι θα είναι ωφελούμενοι του προγράμματος «Στέγαση και Εργασία», που απευθύνεται σε άτομα και οικογένειες που βρίσκονται είτε σε αστεγία είτε σε επισφαλείς συνθήκες στέγασης και το οποίο τους παρέχει επιδότηση ενοικίου για 24 μήνες με δυνατότητα λήψης για επιπλέον 1+1 χρόνια επιδόματος στέγασης. 

Βλέποντας αυτό που ξεκίνησε πριν από έξι χρόνια να λαμβάνει σάρκα και οστά, η Μερίτς Οζγκουνες νιώθει δικαιωμένη και όχι μόνον. «Συγκινούμαι συνεχώς γιατί όταν ξεκινήσαμε μας έλεγαν πως δεν υπήρχε καμία περίπτωση να τα καταφέρουμε, επειδή δεν υπήρχε νομοθετικό πλαίσιο. Και εμείς, λίγο σαν τους τρελούς, με πολλή πίστη, το πετύχαμε». 

Η αρχιτέκτων εξέφρασε παράλληλα και την αγωνία της ομάδας, η προσπάθειά τους να μην περιοριστεί μόνο στα 40 αυτά διαμερίσματα. «Περιμένουμε από πλευράς του υπουργείου να το υποστηρίξει και μακροχρόνια. Πρόκειται για ένα πιλοτικό πρόγραμμα που έχει τυποποιήσει διαδικασίες οι οποίες θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν με έναν τρόπο ώστε να μπορέσουν να πολλαπλασιάσουν το αποτέλεσμα». 

Η ομάδα ήδη έχει αρχίσει να ψάχνει χρηματοδοτήσεις για να προχωρήσει σε ανακαινίσεις και άλλων δημόσιων κτιρίων που είναι κενά εντός των ορίων της μητροπολιτικής Θεσσαλονίκης, ενώ μέσω ΕΣΠΑ έχει εξασφαλίσει τη βιωσιμότητα του φορέα μίσθωσης. 

Ακίνητα χωρίς ηλεκτροδότηση από το 1995

Μητροπολιτική Περιοχή Θεσσαλονίκης (Νοέμβριος 2020): 77.700 ακίνητα

Δήμος Θεσσαλονίκης (αρχές 2023): 37.500 ακίνητα

48% είχαν προηγούμενη οικιακή χρήση

43,5% αποσυνδέθηκαν την περίοδο 2009-2015

Το 2020 –εν μέσω πανδημίας– αποσυνδέθηκαν 6.000 κατοικίες

Πηγή έρευνας: ΜΑΘ & Δήμος Θεσσαλονίκης

* Το έργο «Κοινωνική στέγαση για τις πλέον ευάλωτες ομάδες» χρηματοδοτείται από το Ταμείο Ανάκαμψης και υλοποιείται από τη ΜΑΘ στο πλαίσιο προγραμματικής συμφωνίας με το υπουργείο Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας και τον Δήμο Θεσσαλονίκης.

Πηγή: Καθημερινή

Ρεπορτάζ: Αλεξία Καλαϊτζή