«Το πνεύμα των νόμων»

Εφημερίδα Σταθμός

Με αφορμή την αναφορά του «Ομίλου» στον Μοντεσκιέ και στο πόσο επίκαιρο μπορεί να είναι σήμερα το πόνημά του «το πνεύμα των νόμων», ανατρέξαμε στην εγκυκλοπαίδεια προκειμένου να ενημερωθούμε ή να ξαναθυμηθούμε για το έργο του Γάλλου συγγραφέα και φιλοσόφου του διαφωτισμού Μοντεσκιέ (Σαρλ Λουί ντε Σεκοντά, Βαρόνος της Μπρεντ και του Μοντεσκιέ.

Διαβάζουμε αποσπάσματα:

«Γεννήθηκε στις 18/1/1689 στο Μπρεντ και απεβίωσε στις 10/2/1755 στο Παρίσι.

Η πολιτική και κοινωνική οργάνωση του σημερινού κόσμου βασίζεται ουσιαστικά στις φιλελεύθερες ιδέες του και γι' αυτό θεωρείται ως ένας από τους μεγαλύτερους φιλοσόφους της Ευρώπης.

«Θα θεωρούσα τον εαυτό μου ως ευτυχέστερο των θνητών, αν μπορούσα να συμβάλω στα να θεραπευτούν οι άνθρωποι από τις προλήψεις τους. Ονομάζω εδώ προλήψεις όχι αυτό που προκαλεί την άγνοια ορισμένων πραγμάτων, αλλά αυτό που προκαλεί την άγνοια του ίδιου του εαυτού μας» αναφέρει στον πρόλογό του. Το 1731 αφιερώνεται στη συγγραφή του Πνεύματος των Νόμων^. Το 1745 δημοσιεύεται ανώνυμα σε εκδοτικό οίκο της Γενεύης και το 1748, σε ηλικία 59 ετών, δημοσιεύει το αριστούργημα του, όπως χαρακτηρίζεται. Αυτό το έργο του, που γνώρισε τεράστια επιτυχία, έθεσε τις θεμελιώδεις αρχές των Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών και συγκεντρώνει όλη την ουσία της φιλελεύθερης σκέψης. Γνώρισε, όμως, και μεγάλη κριτική και αποδοκιμασία, και γι' αυτό το λόγο ο Μοντεσκιέ αναγκάστηκε να γράψει και να εκδώσει το 1750 την Υπεράσπιση του Πνεύματος των Νόμων.

Στο κύριο αυτό έργο του ο Μοντεσκιέ επιχειρεί να βρει και να αναλύσει τις θεμελιώδεις αρχές και τη λογική διαφόρων πολιτικών θεσμών με τη μελέτη των νόμων, που τους θεωρεί ως απλές αναφορές μεταξύ της κοινωνικής πραγματικότητας. Πρότεινε νέες μεθόδους διακυβέρνησης και νέες αντιλήψεις για το κράτος. Ακολούθησε την αριστοτελική μέθοδο της μελέτης των πραγματικών πολιτικών συστημάτων όπως υποτίθεται ότι είχαν λειτουργήσει στο παρελθόν. Αρνήθηκε ότι υπάρχει μία τέλεια μορφή πολιτεύματος, κατάλληλη για όλους τους λαούς κάτω από όλες τις συνθήκες.

Αναγνωρίζει τρεις τύπους πολιτεύματος: τη μοναρχία, τη δημοκρατία και τον δεσποτισμό. Διακήρυξε ότι ο δεσποτισμός είναι περισσότερο κατάλληλος για χώρες απέραντες σε έκταση, η συνταγματική μοναρχία για μέτριας έκτασης χώρα, ενώ η δημοκρατία για μικρές χώρες.

Επίσης αναγνώρισε ότι η κατάχρηση εξουσίας είναι μία φυσική ανθρώπινη τάση και ότι κατά συνέπεια, κάθε κράτος τείνει να εκφυλιστεί σε δεσποτικό.

Το έργο του αποτελείται από τρία μέρη: τα πρώτα 13 βιβλία αναλύουν τους τρεις τύπους διακυβέρνησης – δημοκρατία, μοναρχία και δεσποτισμό – εμπνευσμένους από τον Αριστοτέλη. Το δεύτερο μέρος (14ο έως 19ο βιβλίο) εξετάζει τις φυσικές και υλικές επιδράσεις, όπως το έδαφος και το κλίμα, στα ήθη και τους θεσμούς της κοινωνίας. Το τρίτο μέρος (20ο έως 26ο βιβλίο) μελετά την επίδραση κοινωνικών παραγόντων, εμπορίου και νομίσματος στους νόμους και τα έθιμα.

Ο Μοντεσκιέ εισάγει την αρχή της διάκρισης των εξουσιών, χωρίζοντας τη νομοθετική, την εκτελεστική και τη δικαστική εξουσία σε ανεξάρτητα όργανα, ώστε να αποφεύγεται η συγκέντρωση εξουσίας και να προστατεύονται τα ατομικά δικαιώματα. Πίστευε ότι κάθε εξουσία πρέπει να μπορεί να ελέγχει και να περιορίζει τις άλλες, δημιουργώντας ένα σύστημα ισορροπιών. Θεωρούσε ότι δεν υπάρχει ένα ιδανικό πολίτευμα για όλες τις χώρες, αλλά ότι η μορφή διακυβέρνησης πρέπει να προσαρμόζεται στο μέγεθος της χώρας και τις συνθήκες της κοινωνίας: ο δεσποτισμός για μεγάλες χώρες, η συνταγματική μοναρχία για μεσαίες και η δημοκρατία για μικρές. Επίσης, τόνιζε την επίδραση του κλίματος και των κοινωνικών συνθηκών στη διαμόρφωση της πολιτικής συμπεριφοράς των ανθρώπων.

Οι ιδέες του Μοντεσκιέ επηρέασαν σημαντικά τη σύνταξη του γαλλικού συντάγματος κατά τη Γαλλική Επανάσταση και το αμερικανικό σύνταγμα, κυρίως μέσω της θεωρίας του διαχωρισμού των εξουσιών. Το έργο του θεωρείται θεμέλιο της σύγχρονης πολιτικής σκέψης και της φιλελεύθερης θεωρίας διακυβέρνησης παραμένει δε, επίκαιρο μέχρι σήμερα».