Μεγάλη έρευνα του Tornos News: Τουρισμός στα χρόνια της λειψυδρίας

Η Ελλάδα, χώρα με ισχυρό brand στον παγκόσμιο τουριστικό χάρτη, βρίσκεται αντιμέτωπη με μία αυξανόμενη πρόκληση που τείνει να λάβει διαστάσεις κρίσης: την έλλειψη νερού 

«Τη θερινή κυρίως περίοδο πληθαίνουν οι περιοχές της χώρας που αντιμετωπίζουν το πρόβλημα, καθώς η κλιματική αλλαγή, η ασυνήθιστα παρατεταμένη ανομβρία και η αλματώδης τουριστική ανάπτυξη χωρίς να συνοδεύεται από τις απαραίτητες δημόσιες υποδομές συνθέτουν ένα επικίνδυνο μίγμα: Αυξανόμενη ζήτηση και ταυτόχρονα μειούμενα αποθέματα νερού.

Από τις Κυκλάδες ως το Ιόνιο και από τη Θράκη μέχρι την Κρήτη, ολοένα και περισσότερες περιοχές εκπέμπουν σήμα κινδύνου για τη βιωσιμότητα του υδατικού τους ισοζυγίου. Ο τουριστικός τομέας, ο οποίος αποτελεί βασικό πυλώνα της εθνικής οικονομίας, έχει τεθεί στο επίκεντρο ενός νέου, οξύτατου προβληματισμού: πώς μπορεί να συνεχίσει να αναπτύσσεται, όταν οι υποδομές ύδρευσης δεν επαρκούν ούτε για τις βασικές ανάγκες;

Τα στοιχεία που συγκέντρωσε το Tornos News στο πλαίσιο μεγάλης πανελλαδικής έρευνας σε 13 περιοχές, καταδεικνύουν με αποκαλυπτικό τρόπο τη γεωγραφική εξάπλωση του φαινομένου. Σε νησιά όπως η Μύκονος, η Νάξος, η Μήλος, η Κάρπαθος και η Σχοινούσα, οι τοπικές αρχές καταφεύγουν σε λύσεις αφαλάτωσης για να καλύψουν τις ανάγκες της υψηλής σεζόν. Στην Κεφαλονιά, νερό μεταφέρεται με βυτιοφόρα. Σε δήμους όπως του Παγγαίου, της Βιάννου και του Νέστου, τίθενται περιορισμοί στη χρήση νερού, επιβάλλονται πρόστιμα και απορρίπτονται νέα αιτήματα υδροδότησης, ακόμα και από επιχειρήσεις.

Το κοινό νήμα που ενώνει όλες αυτές τις ενδεικτικές περιπτώσεις είναι η επείγουσα ανάγκη για ριζικές αλλαγές στον τρόπο που ο άνθρωπος διαχειρίζεται το νερό. Ενέργειες όπως η απαγόρευση χρήσης ύδρευσης σε πισίνες, η αυστηρή επιτήρηση της άρδευσης, η ενίσχυση της αποθήκευσης και η επιλεκτική παροχή ύδρευσης επιχειρήσεων δεν είναι πια «μέτρα πρόληψης» – είναι η νέα κανονικότητα.

Η έρευνα αναδεικνύει το πόσο απροετοίμαστη είναι η χώρα να ικανοποιήσει τις ανάγκες της τουριστικής αγοράς ενώ υπάρχουν σύγχρονες λύσεις που έχουν υιοθετήσει με επιτυχία ακόμη και πολύ περισσότερο άνυδροι προορισμοί στο εξωτερικό. Αποκαλύπτει τα κενά σχεδιασμού, την ανεπάρκεια κρίσιμων υποδομών και την ανάγκη μετάβασης σε ένα μοντέλο ορθολογικής, βιώσιμης και κοινωνικά δίκαιης διαχείρισης των φυσικών πόρων.

Η διασφάλιση του νερού και κατά συνέπεια του ίδιου του τουρισμού, απαιτεί πλέον τολμηρές πολιτικές επιλογές, ρεαλιστικές επενδύσεις, αλλά και μία πολιτισμική μετατόπιση: να αρχίσουμε να αντιμετωπίζουμε το νερό όχι ως αυτονόητο δεδομένο, αλλά ως έναν πολύτιμο και –όλο και περισσότερο– δυσεύρετο πόρο».

Αυτά αναφέρει το ρεπορτάζ του Tornos News, το οποίο ολοκληρώθηκε σε τρία μέρη.

Ο «Σ» θα παρουσιάσει, λόγω του εύρους του εν λόγω ρεπορτάζ, τα στοιχεία που αφορούν στο Νότιο Αιγαίο.  

Μύκονος: Άμεσα αλλά προσωρινά μέτρα με αφαλατώσεις

Η Δημοτική Επιχείρηση Ύδρευσης  -Αποχέτευσης Μυκόνου (ΔΕΥΑ Μυκόνου), ενέκρινε την υποβολή αιτήματος προς το Υπουργείο Ναυτιλίας και Νησιωτικής Πολιτικής για χορήγηση προσωρινής άδειας εγκατάστασης λειτουργίας μονάδας Αφαλάτωσης περιοχής Άνω Μερά. Σημειώνεται ότι η υδροδότηση της Μυκόνου εξυπηρετείται από τους δύο υδατοταμιευτήρες του νησιού (Φράγματα Μαραθιού και Άνω Μεράς), όπου βασικός πόρος νερού είναι οι βροχοπτώσεις. Η Μύκονος κατά το τρέχον έτος αντιμετωπίζει έντονη λειψυδρία εν όψει και των αυξημένων αναγκών της θερινής τουριστικής περιόδου. ‘Ήδη, η ΔΕΥΑ Μυκόνου έχει προχωρήσει σε άμεσα μέτρα για να αντιμετωπίσει την αναμενόμενη λειψυδρία, όπως συμβάσεις μετά από δημόσιους διαγωνισμούς για αγορά πόσιμου νερού αφαλάτωσης ποσότητας 3.600 κυβικά μέτρα ανά ημέρα, για τις ανάγκες της Χώρας Μυκόνου, καθώς και μέτρα περιορισμού της σπατάλης του νερού.

Μήλος: Αποθήκευση νερού για να ανταπεξέλθει στην τουριστική περίοδο

Η Δημοτική Επιτροπή του Δήμου Μήλου ανέθεσε σε εταιρεία συστημάτων διαχείρισης υδάτινων πόρων και τεχνολογίας προστασίας του περιβάλλοντος την προμήθεια και τοποθέτηση νέων δεξαμενών αποθήκευσης νερού συνολικής χωρητικότητας 5.000 κυβικών μέτρων, με σκοπό το νησί να ανταπεξέλθει στις υδρευτικές του ανάγκες, ενόψει και της καλοκαιρινής σεζόν. 

Τήνος: Προτάσεις μείωσης μεγέθους ξενοδοχείων και λιγότερες πισίνες

Σε ότι αφορά το τοπικό πολεοδομικό σχέδιο για την Τήνο, ο Δήμος του νησιού έχει προτείνει τον περιορισμό των μεγεθών για τα τουριστικά καταλύματα. Στο πλαίσιο αυτό, υπάρχει σχετική εισήγηση να μην γίνουν μεγάλα ξενοδοχεία. Παράλληλα σημειώνεται ότι όσα ξενοδοχεία γίνουν θα πρέπει να γίνονται με σεβασμό στο τοπίο και στις ιδιαιτερότητες του τόπου, δηλαδή με τις λιγότερες δυνατές πισίνες. Αντίστοιχοι περιορισμοί προτείνεται να ισχύουν και στις μεσαίες και μικρότερες μονάδες.

Νάξος: Επείγουσες διαδικασίες αφαλάτωσης ενόψει της τουριστικής περιόδου

Η Δημοτική Επιτροπή του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων ενέκρινε τη διενέργεια ανοικτού ηλεκτρονικού διαγωνισμού για την προμήθεια πόσιμου νερού αφαλάτωσης ελάχιστης ποσότητας 2.000 κυβικών μέτρων ανά ημέρα. ‘Όπως επισημαίνεται στην απόφαση, υπάρχει επείγουσα ανάγκη για την άμεση αντιμετώπιση της λειψυδρίας που προκλήθηκε από ασυνήθιστη ανομβρία, με αποτέλεσμα οι απολήψιμες ποσότητες νερού στα δύο φράγματα του νησιού να είναι πολύ μικρότερες από τις ανάγκες και να απαιτείται η συμπλήρωση του υδρευτικού ισοζυγίου με αγορά πόσιμου νερού, το οποίο θα προέρχεται και από αφαλάτωση θαλασσινού νερού. Σημειώνεται ότι η υδροδότηση της Νάξου εξυπηρετείται κυρίως από τους δύο υδατοταμιευτήρες του νησιού (Φράγμα Φανερωμένης και Λιμνοδεξαμενή Εγγαρών), όπου βασικός πόρος νερού είναι οι βροχοπτώσεις. Η Νάξος κατά το τρέχον έτος συνεχίζει να αντιμετωπίζει το πρόβλημα της λειψυδρίας. Επιπλέον, ήταν ιδιαίτερα αυξημένες οι ανάγκες του νερού και της προηγούμενης θερινής τουριστικής περιόδου, λόγω της παρατεταμένης ανομβρίας.

Σχοινούσα: Μια δωρεά που προσδοκά να λύσει το πρόβλημα της ύδρευσης

Η Δημοτική Επιτροπή του Δήμου Νάξου και Μικρών Κυκλάδων αποδέχτηκε τη δωρεά ενός νέου κτιρίου που θα στεγάσει το μηχανοστάσιο που απαιτείται για την εγκατάσταση και θέση σε λειτουργία των 2 μονάδων επεξεργασίας θαλασσινού νερού για τις ανάγκες της Σχοινούσας. Στην απόφαση αναφέρεται μεταξύ άλλων ότι η δωρεά είναι ζωτικής σημασίας για τις ανάγκες υδροδότησης της Σχοινούσας.  

Κάρπαθος: Αφαλάτωση μόνο για τις 120 ημέρες της σεζόν

Η Δημοτική Επιτροπή του Δήμου Καρπάθου ενέκρινε την ανάθεση της σύμβασης για την μίσθωση μονάδων αφαλάτωσης διάρκειας 120 ημερών. Η σύμβαση αφορά στη μίσθωση  μίας φορητής μονάδας αφαλάτωσης θαλασσινού νερού, συνολικής δυναμικότητας παραγωγής 1.200 κυβικών μέτρων την ημέρα πόσιμου νερού για τον οικισμό Πηγάδια και μίας φορητής μονάδας αφαλάτωσης θαλασσινού νερού δυναμικότητας παραγωγής 300 κυβικών μέτρων την ημέρα πόσιμου νερού για τον οικισμό Απέρι. Όπως αναφέρεται στην απόφαση, η τουριστική σεζόν στο νησί έχει ήδη ξεκινήσει, ωστόσο οι προσδοκώμενες βροχοπτώσεις δεν ανήλθαν σε επιθυμητά επίπεδα έτσι ώστε να πληρωθεί ο υδροφόρος ορίζοντας, με αποτέλεσμα άλλες γεωτρήσεις να έχουν στερέψει και άλλες να αντλούν υφάλμυρο νερό. Επιπλέον, ως αποτέλεσμα της κλιματικής αλλαγής, προκύπτει η δραματική μείωση της ποσοτικής και ποιοτικής επάρκειας των εκμεταλλεύσιμων υπόγειων υδάτων και του υδροφόρου ορίζοντα γενικά.

Σημαντικό παράδειγμα η διακοπή λειτουργίας του διυλιστηρίου που παρείχε στο δήμο νερό από το φράγμα, 1.000 κυβικών ημερησίως καθώς η χαμηλή στάθμη του το καθιστά πλέον αδύνατο προς εκμετάλλευση που οφείλεται στο γεγονός των μειωμένων βροχοπτώσεων. Επομένως κρίθηκε εξαιρετικά επείγουσα η μίσθωση μονάδων αφαλάτωσης για τους καλοκαιρινούς μήνες ώστε να μπορέσει να ανταπεξέλθει η Κάρπαθος στην τουριστική περίοδο.

Ο ημερήσιος πληθυσμός αιχμής το 2030

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην εκτίμηση του ημερήσιου πληθυσμού αιχμής για το έτος 2030, με βάση την περίοδο του Αυγούστου. Ο πληθυσμός αυτός περιλαμβάνει τόσο τους μόνιμους κατοίκους όσο και τους διαμένοντες σε εξοχικές ή δευτερεύουσες κατοικίες, καθώς και τουρίστες που φιλοξενούνται σε ξενοδοχεία και κάμπινγκ. Σύμφωνα με τα στοιχεία του σχεδίου, ο ημερήσιος πληθυσμός αιχμής υπολογίζεται σε περίπου 13.297.610 άτομα. Η Περιφέρεια Αττικής καταγράφει το μεγαλύτερο νούμερο, με περισσότερα από 4,1 εκατομμύρια άτομα, ενώ ακολουθούν η Κεντρική Μακεδονία με 2,2 εκατομμύρια, η Κρήτη με περίπου 967.000 και το Νότιο Αιγαίο με περισσότερους από 740.000 κατοίκους και επισκέπτες. Αξιοσημείωτο είναι ότι ακόμη και οι λιγότερο πυκνοκατοικημένες Περιφέρειες, όπως η Δυτική Μακεδονία και τα Ιόνια Νησιά, παρουσιάζουν σημαντική πληθυσμιακή επιβάρυνση τους θερινούς μήνες.

Για την εκτίμηση των υδρευτικών αναγκών χρησιμοποιήθηκαν τα δεδομένα των αναθεωρημένων Σχεδίων Διαχείρισης Λεκανών Απορροής Ποταμών, με κύρια παραδοχή την κατανάλωση 250 λίτρων ανά άτομο ημερησίως για τον μόνιμο πληθυσμό και τους διαμένοντες σε εξοχικές κατοικίες, και 400 λίτρων για τους τουρίστες. Με βάση αυτόν τον υπολογισμό, οι συνολικές ετήσιες υδρευτικές ανάγκες της χώρας το 2030 προβλέπεται να φτάσουν τα 1.080.540.916 κυβικά μέτρα, σημειώνοντας αύξηση σε σχέση με το 2021, όπου καταγράφηκαν 1.037.889.105 κυβικά μέτρα.

Η Περιφέρεια Αττικής καταλαμβάνει για ακόμη μία φορά την πρώτη θέση, με προβλεπόμενη κατανάλωση πάνω από 354 εκατομμύρια κυβικά μέτρα, ενώ υψηλές ανάγκες καταγράφονται και σε Κεντρική Μακεδονία (182 εκατομμύρια), Κρήτη (75 εκατομμύρια), Θεσσαλία (69 εκατομμύρια) και Νότιο Αιγαίο (52 εκατομμύρια κυβικά μέτρα).

Το σχέδιο επισημαίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος της ζήτησης – άνω του 90% – προέρχεται από τον μόνιμο πληθυσμό της χώρας, γεγονός που καταδεικνύει την ανάγκη για διαρκή και όχι μόνο εποχική επάρκεια υδροδότησης. Παρότι σε πολλές Περιφέρειες υλοποιούνται ήδη έργα για την ενίσχυση της επάρκειας και τη βελτίωση της ποιότητας του πόσιμου νερού, όπως νέα έργα υδροληψίας, αφαλατώσεις, αναβαθμίσεις δικτύων και επεξεργασίας, καθώς και δράσεις για μείωση των διαρροών και εξοικονόμηση ενέργειας, η εικόνα δεν είναι ενιαία.

Το σχέδιο αναγνώριζε ότι η πλειονότητα των παρόχων νερού σε επίπεδο Περιφέρειας δεν διαθέτει ολοκληρωμένα Γενικά Σχέδια Ύδρευσης ή Σχέδια Ασφάλειας Νερού. Επιπλέον, σε αρκετές περιπτώσεις παρατηρείται σοβαρή υποστελέχωση των τεχνικών υπηρεσιών, καθώς και απουσία των απαραίτητων μελετών που θα επέτρεπαν τον τεκμηριωμένο προγραμματισμό και την κοστολόγηση των απαιτούμενων έργων για τα επόμενα χρόνια.

Κατά συνέπεια, παρότι έχουν γίνει βήματα προς τη διασφάλιση της επάρκειας και ποιότητας του πόσιμου νερού σε όλη την επικράτεια, το Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο έφερε στο φως τις ανισότητες και τις αδυναμίες σε επίπεδο σχεδιασμού, που αν δεν αντιμετωπιστούν εγκαίρως, κινδυνεύουν να υπονομεύσουν τη βιωσιμότητα των υδατικών πόρων της χώρας, ειδικά ενόψει των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής και των αυξανόμενων τουριστικών ροών.

Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου  

Οι ετήσιες υδρευτικές ανάγκες σε κυβικά μέτρα το 2030 υπολογίζονται σε 52.584.072, με τον αριθμό των κατοίκων σε περιόδους αιχμής να είναι 386.647. Τα αντίστοιχα νούμερα το 2021, ήταν 542.618 κάτοικοι και 39.771.767 κυβικά μέτρα νερού ανά έτος. Σύμφωνα με το Επιχειρησιακό Σχέδιο, η ζήτηση σε νερό ύδρευσης στην Περιφέρεια καλύπτεται από γεωτρήσεις εκμετάλλευσης του υπόγειου δυναμικού, λιμνοδεξαμενές και φράγματα, μονάδες αφαλάτωσης και μεταφορά νερού με υδροφόρες.

Τα τελευταία χρόνια το πρόβλημα επάρκειας της υδροδότησης των νησιών έχει επιδεινωθεί σημαντικά εξαιτίας της πίεσης που ασκείται από τον τουρισμό που αυξάνει τη ζήτηση νερού ανθρώπινης κατανάλωσης καθώς και στη μεγάλη απώλεια του μεταφερόμενου νερού στα δίκτυα ύδρευσης που οφείλεται στην παλαιότητα του δικτύου και η οποία κατά κάποιες εκτιμήσεις υπερέβαινε το 30% του μεταφερόμενου νερού.

Συνεπώς, το κυριότερο πρόβλημα που παρατηρήθηκε σχετιζόταν με την επάρκεια του νερού ανθρώπινης κατανάλωσης το οποίο επιδεινώνεται κατά τους θερινούς μήνες όπου παρουσιάζεται η αιχμή στην τουριστική κίνηση. Προς αυτή την κατεύθυνση, διακρίθηκε κυρίως η ανάγκη για έργα υδροληψίας και εξωτερικών δικτύων μεταφοράς νερού καθώς και εγκαταστάσεων επεξεργασίας νερού και αφαλατώσεων η οποία μπορεί να συσχετιστεί άμεσα με τα προαναφερόμενα προβλήματα υπεράντλησης και υφαλμύρινσης.