Αόρατες απώλειες

Η άνοιξη φέρνει νέα ζωή στη φύση, ενώ τα τοπία μετατρέπονται και πάλι σε μια φωτεινή παλέτα χρωμάτων και μυρωδιών. 

Ωστόσο, κάθε φορά που επισκέπτομαι την αρχαιολογική ζώνη  και την υδρογεωλογική λεκάνη του Αμπάβρη νοιώθω ότι η ποικιλία των φυτών με τον χρόνο λιγοστεύει. Υπάρχει λόγος  και σίγουρα δεν φταίει η άνοιξη για αυτό.

Τις λένε αόρατες απώλειες: Χιλιάδες είδη φυτών λείπουν από μέρη που θα μπορούσαν να ευδοκιμήσουν και οι άνθρωποι είναι ο λόγος.

Αν πάτε να περπατήσετε στην άγρια ​​φύση, ίσως περιμένετε ότι αυτό που βλέπετε είναι φυσικό. Γύρω σας υπάρχουν δέντρα, θάμνοι και χόρτα που φυτρώνουν στο φυσικό τους περιβάλλον.

Αλλά υπάρχει κάτι που δεν αθροίζεται όχι μόνο στον Αμπάβρη. Σε όλο τον κόσμο, υπάρχουν μεγάλες περιοχές ενδιαιτημάτων που θα ταίριαζαν πολύ καλά σε αυτόχθονα είδη φυτών. Αλλά πολύ συχνά, απλά απουσιάζουν. Είναι κάτι που το γνωρίζουν καλύτερα από όλους οι παλιοί. Η ποικιλία της χλωρίδας μειώνεται με τον χρόνο και τον τόπο. Υπάρχει εξήγηση για αυτό;

Μία νέα έρευνα μετράει την κλίμακα αυτού του προβλήματος, που είναι γνωστό ως «σκοτεινή ποικιλομορφία ». Μία διεθνής ομάδα 200 επιστημόνων εξέτασε είδη φυτών σε χιλιάδες τοποθεσίες σε όλο τον κόσμο.

Αυτό που βρήκε ήταν συγκλονιστικό. Σε περιοχές που επηρεάστηκαν έντονα από τις δραστηριότητές μας, μόνο το 20% περίπου των ιθαγενών ειδών φυτών που μπορούσαν να ζήσουν εκεί ήταν πραγματικά παρόντα. Αλλά ακόμη και σε περιοχές με πολύ μικρή ανθρώπινη παρέμβαση, τα οικοσυστήματα περιείχαν μόνο περίπου το 33% των βιώσιμων φυτικών ειδών.

Γιατί τόσο λίγα είδη σε άγριες φυσικές περιοχές; Ο αντίκτυπός μας. Η ρύπανση μπορεί να εξαπλωθεί μακριά από την αρχική πηγή , ενώ η μετατροπή του οικοτόπου σε αγροκτήματα, η υλοτομία και οι πυρκαγιές που προκαλούνται από τον άνθρωπο έχουν επίσης σταδιακές επιπτώσεις.

Εμφανή από την απουσία τους;

Οι δραστηριότητές μας έχουν γίνει μια δύναμη που διαμορφώνει τον πλανήτη, από την αλλαγή του κλίματος μέσω των εκπομπών μας έως την καλλιέργεια του 44% του συνόλου της κατοικήσιμης γης. Καθώς το αποτύπωμά μας έχει επεκταθεί, άλλα είδη έχουν ωθηθεί στην εξαφάνιση. Τα ποσοστά απώλειας ειδών είναι πρωτοφανή στην καταγεγραμμένη ιστορία.

Όταν σκεφτόμαστε την απώλεια βιοποικιλότητας , μπορεί να σκεφτούμε ένα άλλοτε κοινό είδος ζώων που χάνει αριθμούς και εύρος καθώς επεκτείνονται οι φάρμες, οι πόλεις και τα άγρια ​​αρπακτικά. Αλλά χάνουμε επίσης είδη μέσα από προστατευόμενες περιοχές και εθνικά πάρκα.

Μέχρι σήμερα, η επιταχυνόμενη απώλεια ειδών έχει παρατηρηθεί σε μεγάλο βαθμό σε μεγάλη κλίμακα, όπως πολιτείες ή ακόμη και ολόκληρες χώρες. Σχεδόν 600 είδη φυτών έχουν εξαφανιστεί από το 1750 - και αυτό είναι πιθανώς μια σημαντική υποεκτίμηση. Τα hotspots εξαφάνισης περιλαμβάνουν τη Χαβάη (79 είδη) και τις μοναδικές θαμνώδεις εκτάσεις fynbos της Νότιας Αφρικής (37 είδη).

Αλλά η παρακολούθηση της μοίρας του είδους μας ήταν δύσκολο να γίνει σε τοπική κλίμακα, όπως σε ένα εθνικό πάρκο ή ένα φυσικό καταφύγιο.

Ομοίως, όταν οι επιστήμονες κάνουν παραδοσιακές έρευνες βιοποικιλότητας, μετράνε τα είδη που έχουν καταγραφεί προηγουμένως σε μια περιοχή και αναζητούν τις αλλαγές. Αλλά δεν έχουν την τάση να εξετάζουν τα είδη που θα μπορούσαν να αναπτυχθούν εκεί—αλλά όχι.

Τι έκαναν;

Για να έχουν ένα καλύτερο εύρος των απωλειών βιοποικιλότητας σε μικρότερη κλίμακα, επιστήμονες συνεργάστηκαν με το διεθνές ερευνητικό δίκτυο DarkDivNet για να εξετάσουν σχεδόν 5.500 τοποθεσίες σε 119 περιοχές σε όλο τον κόσμο. Αυτός ο τεράστιος όγκος επιτόπιας εργασίας χρειάστηκε χρόνια και απαιτεί πόρους.

Πολλά φυτά μειώνονται τόσο γρήγορα που τώρα απειλούνται με εξαφάνιση.

Σε κάθε τοποθεσία 100 τετραγωνικών μέτρων, η ομάδα έλαβε δείγματα από όλα τα είδη φυτών που υπήρχαν σε σχέση με τα είδη που βρέθηκαν στη γύρω περιοχή. Όρισαν περιοχές  περίπου 300 τετραγωνικών χιλιομέτρων με παρόμοιες περιβαλλοντικές συνθήκες.

Ακριβώς επειδή ένα είδος μπορεί να αναπτυχθεί κάπου δεν σημαίνει ότι θα μπορούσε να βρίσκεται παντού. Για να βεβαιωθούν ότι κατέγραψαν ποια είδη έλειπαν πραγματικά, εξέτασαν πόσο συχνά κάθε είδος που απουσίαζε βρέθηκε να αναπτύσσεται παράλληλα με τα είδη σε επιλεγμένες τοποθεσίες. Αυτό τους βοήθησε να εντοπίσουν είδη που ταιριάζουν καλά σε έναν βιότοπο αλλά λείπουν από αυτόν.

Στη συνέχεια, διασταύρωσαν τα δεδομένα για αυτά τα είδη που λείπουν με το πόσο μεγάλος ήταν ο τοπικός ανθρώπινος αντίκτυπος χρησιμοποιώντας τον Δείκτη Ανθρώπινου Αποτυπώματος , ο οποίος μετρά την πυκνότητα του πληθυσμού, τη χρήση γης και τις υποδομές.

Από τα 8 στοιχεία αυτού του δείκτη, τα έξι είχαν σαφή επιρροή στο πόσα είδη φυτών έλειπαν: πυκνότητα ανθρώπινου πληθυσμού, ηλεκτρικές υποδομές, σιδηρόδρομοι, δρόμοι, δομημένα περιβάλλοντα και καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Ένα άλλο στοιχείο, οι πλωτές οδοί, δεν είχαν σαφή επιρροή.

Είναι ενδιαφέρον ότι το τελικό συστατικό - τα βοσκοτόπια που διατηρούσαν οι βοσκοί - δεν συνδέθηκε με λιγότερα είδη φυτών. Αυτό θα μπορούσε να οφείλεται στο ότι ημιφυσικά λιβάδια χρησιμοποιούνται ως βοσκοτόπια σε περιοχές όπως η Κεντρική Ασία, η περιοχή Σαχέλ της Αφρικής και η Αργεντινή. Εδώ, η μακροπρόθεσμη μέτρια ανθρώπινη επιρροή μπορεί πραγματικά να διατηρήσει οικοσυστήματα υψηλής ποικιλομορφίας και καλής λειτουργίας μέσω πρακτικών όπως η βοσκή ζώων, η πολιτιστική καύση και η παραγωγή σανού.

Συνολικά, όμως, η σχέση μεταξύ της μεγαλύτερης ανθρώπινης παρουσίας και των λιγότερων φυτικών ειδών ήταν πολύ σαφής. Φαινομενικά παρθένα οικοσυστήματα εκατοντάδες χιλιόμετρα από την άμεση διαταραχή είχαν επηρεαστεί.

Αυτά τα αποτελέσματα μπορεί να προέρχονται από πολλές αιτίες. Για παράδειγμα, η λαθροθηρία και η υλοτομία γίνονται συχνά μακριά από ανθρώπινους οικισμούς. Η λαθροθηρία ενός είδους ζώου μπορεί να σημαίνει ότι ένα είδος φυτού χάνει έναν βασικό επικονιαστή ή τρόπο να διασκορπίσει τους σπόρους του στην κοπριά του ζώου. Με την πάροδο του χρόνου, οι διαταραχές στον ιστό των σχέσεων στον φυσικό κόσμο μπορούν να διαβρώσουν τα οικοσυστήματα και να οδηγήσουν σε λιγότερα φυτικά είδη. Λαθροκυνηγοί και παράνομοι υλοτόμοι κόβουν επίσης «δρόμους φαντάσματα» σε παρθένες περιοχές.

Άλλες αιτίες περιλαμβάνουν πυρκαγιές που προκαλούνται από ανθρώπους, οι οποίες μπορούν να απειλήσουν εθνικά πάρκα και άλλα ασφαλή καταφύγια. Η ρύπανση μπορεί να ταξιδέψει και να εγκατασταθεί εκατοντάδες χιλιόμετρα από την πηγή της, επηρεάζοντας τα οικοσυστήματα.

Η εκτεταμένη επιρροή μας μπορεί επίσης να εμποδίσει την επιστροφή φυτικών ειδών, ακόμη και σε προστατευόμενες περιοχές. Καθώς οι άνθρωποι επεκτείνουν τις δραστηριότητές τους, συχνά χαράζουν φυσικές περιοχές σε κομμάτια αποκομμένα το ένα από το άλλο. Αυτό μπορεί να απομονώσει πληθυσμούς φυτών. Παρομοίως, η απώλεια των ζώων που διασκορπίζουν τους σπόρους μπορεί να εμποδίσει τα φυτά να επανααποικίσουν τον πρώην βιότοπό τους.

Τι σημαίνει αυτό;

Η απώλεια βιοποικιλότητας δεν αφορά μόνο την εξαφάνιση ειδών. Πρόκειται για τα οικοσυστήματα που χάνουν αθόρυβα τον πλούτο, την ανθεκτικότητα και τις λειτουργίες τους.

Η προστασία της γης δεν αρκεί. Η ζημιά που μπορούμε να κάνουμε μπορεί να φτάσει βαθιά σε περιοχές διατήρησης.

Υπήρχαν καλά νέα; Ναι. Σε περιοχές όπου τουλάχιστον το 1/3 του τοπίου είχε ελάχιστη ανθρώπινη ενόχληση, ήταν λιγότερη αυτή η κρυφή απώλεια βιοποικιλότητας.

Όσοι ασχολούμαστε με τη διατήρηση της φύσης, αυτή η εργασία υποδεικνύει την ανάγκη όχι απλώς να διατηρήσουμε ό,τι έχει απομείνει, αλλά να επαναφέρουμε ό,τι λείπει. Τώρα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε ποια είδη λείπουν σε μια περιοχή αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν σε περιφερειακό επίπεδο, και θα μπορούσε να ξεκινήσει αυτή η δουλειά αν κάποτε αλλάξουν προς το καλύτερο τα πράγματα.

Με πληροφορίες από τη σελίδα Nature 

Meelis Pärtel, Global impoverishment of natural vegetation revealed by dark diversity, Nature (2025). DOI: 10.1038/s41586-025-08814-5. www.nature.com/articles/s41586-025-08814-5